De hamerhaai is de meest herkenbare haai in de oceaan. Dat heeft alles te maken met die bizarre, hamerachtige kop. Maar achter dat opvallende uiterlijk schuilt een van de meest geavanceerde roofdieren in het water.
1. Die kop heeft een naam
Het hamervormige hoofd van de hamerhaai heet officieel een cephalofoil. De vorm verschilt per soort: de een heeft een brede, rechte hamerkop, de ander een smallere of zelfs geschulpte variant. Die variatie is geen toeval: de exacte vorm bepaalt hoe effectief de haai kan jagen en navigeren.
2. Er zijn negen soorten
De hamerhaai is geen soort maar een familie, met negen verschillende soorten. Van de kleine kleinooghaai van zo’n 1,30 meter tot de grote hamerhaai van ruim 6 meter. Ze delen allemaal die kenmerkende T-vormige kop, maar verschillen verder sterk in formaat, leefgebied en gedrag. In 2006 ontdekte bioloog Joe Quattro zelfs nog een tiende soort, die tot op heden geen officiële naam heeft.
3. De kop werkt als een scanner
De brede kop zit vol met elektroreceptoren, de ampullen van Lorenzini, die bij alle haaien voorkomen maar bij de hamerhaai verspreid zijn over een veel groter oppervlak. Daardoor scant de hamerhaai een aanzienlijk groter stuk zeebodem dan een gewone haai. Zelfs een hartslag of een kleine spiertrekking van een begraven vis gaat hem niet onopgemerkt voorbij. Zijn neusgaten zitten bovendien ver uit elkaar, zodat hij geuren in stereo oppikt en recht op zijn doel kan afzwemmen.
4. Jaagt in groepen
Veel haaien zijn solitaire jagers, maar hamerhaaien vormen overdag grote scholen van soms honderden dieren bij koraalriffen en onderzeese bergen. ’s Avonds gaan ze uiteen om alleen te jagen. Wetenschappers denken dat die groepsvorming te maken heeft met migratie en voortplanting, maar volledig opgehelderd is het nog niet.
5. Gebruikt de kop om roggen te verlammen
De grote hamerhaai is dol op pijlstaartroggen. Die verstoppen zich ingegraven in het zand, maar de hamerhaai spoort ze op met zijn sensoren en drukt ze vervolgens met zijn brede kop tegen de bodem. Eenmaal vastgepind heeft de rog geen kant meer op. Opmerkelijk: de gifstekel van de rog vormt geen enkel probleem voor de hamerhaai. Onderzoekers hebben grote exemplaren gevonden met tientallen stekels in hun bek en keel, zonder zichtbare schade.
6. Grote hamerhaai wordt ruim 6 meter lang
De meeste hamerhaaisoorten zijn relatief klein en worden niet langer dan anderhalve meter. De grote hamerhaai is de uitzondering: het grootste exemplaar ooit gemeten was 6,1 meter lang en woog meer dan 500 kilo. Deze soort geldt als gevaarlijk voor mensen en staat op de lijst van haaien die mensen hebben aangevallen.
7. Duikt tot meer dan 500 meter diep
Hamerhaaien zijn het vaakst te vinden in ondiep kustwater bij riffen, maar sommige soorten duiken regelmatig naar dieptes van meer dan 500 meter. Grote hamerhaaien leggen daarbij enorme afstanden af en doorkruisen het grootste deel van het jaar de warme oceanen op zoek naar jachtgebieden.
8. Uitstekende zwemmers ondanks die brede kop
De brede kop lijkt hydrodynamisch nadelig, maar hamerhaaien compenseren dat met een gestroomlijnd lichaam en een krachtige, boemerangvormige staartvin. Ze moeten bovendien continu blijven zwemmen om water over hun kieuwen te geleiden: stilstaan betekent stikken. Die combinatie maakt ze snelle en wendbare jagers.
9. Jongen worden geboren met een smallere kop
Bij de geboorte zijn de hamers teruggevouwen zodat ze niet in het geboortekanaal blijven steken. Direct na de geboorte klappen ze uit. De kop groeit daarna in verhouding tot het lichaam mee. De moeder zwemt na de bevalling direct weg: de jongen zijn vanaf seconde één op zichzelf aangewezen.
10. Leven in tropische en gematigde wateren wereldwijd
Hamerhaaien komen voor in alle tropische en subtropische zeeën en oceanen. In de zomer trekken sommige soorten naar koelere wateren, tot in de Middellandse Zee aan toe. In de Noordzee komen ze zelden voor, al is er wel eens een hamerhaai gevonden in haringnetten voor de Nederlandse kust.
11. Hebben een zesde zintuig
Alle haaien kunnen elektrische velden waarnemen, maar de hamerhaai doet dat op een uitzonderlijk niveau. Zijn brede kop vergroot het scanoppervlak zo sterk dat hij zelfs de elektrische signalen van een hartklop of een kleine spierbeweging oppikt. Dat maakt hem tot een van de meest geavanceerde roofvissen in de oceaan.
12. Voortplanting werkt als bij zoogdieren
De grote hamerhaai is levendbarend: de embryo’s groeien via een placenta in de buik van het vrouwtje, precies zoals bij zoogdieren. Na een draagtijd van tien tot twaalf maanden worden er tot veertig jongen tegelijk geboren. Kleinere soorten zijn ovovivipaar: de eieren komen in de buik van het vrouwtje uit, zonder placentaire verbinding.
13. Ernstig bedreigd door overbevissing
De grote hamerhaai staat op de rode lijst van de IUCN als ernstig bedreigd. Zijn vinnen zijn waardevol op de Aziatische markt voor haaienvinnensoep: één vin levert meer dan 100 euro op. Daarnaast raken hamerhaaien regelmatig verstrikt in sleepnetten die tot op de bodem reiken, precies waar ze jagen. Omdat haaien langzaam volwassen worden en weinig jongen produceren, herstellen populaties maar moeizaam.