Haaien zijn een van de meest gevreesde en tegelijkertijd meest bewonderde dieren ter wereld. Als roofdieren die al honderden miljoenen jaren in onze oceanen zwemmen, zijn ze een essentieel onderdeel van het mariene ecosysteem.
1. Al meer dan 450 miljoen jaar oud
Haaien zijn een van de oudste nog levende diergroepen op aarde. De eerste haaien zwommen al rond zo’n 450 miljoen jaar geleden, lang voor de dinosaurussen. Ze overleefden vijf grote massa-extincties, waaronder de catastrofe die 66 miljoen jaar geleden de dinosaurussen uitwiste. Hun succes zit hem in een lichaamsbouwplan dat zo effectief is dat het in al die tijd nauwelijks is veranderd.
2. Er zijn meer dan 500 soorten
Wereldwijd zijn er meer dan 500 haaiensoorten, van de dwerglantaarnhaai van 20 centimeter tot de walvishaai van 12 meter. Elke soort is aangepast aan een specifieke leefomgeving en manier van jagen. De meeste soorten zijn voor mensen volkomen onschadelijk en worden zelf zelden gezien.
3. De walvishaai is de grootste vis ter wereld
De walvishaai is de grootste haaiensoort en daarmee ook de grootste vis ter wereld. Hij kan meer dan 12 meter lang worden maar is volledig onschadelijk voor mensen: hij eet uitsluitend plankton, kleine visjes en kreeftjes die hij filtert door met zijn enorme bek door het water te zwemmen.
4. De Groenlandse haai wordt meer dan 400 jaar oud
De Groenlandse haai is het langstlevende gewervelde dier op aarde. Wetenschappers bepaalden via koolstofdatering van de ooglens dat sommige exemplaren meer dan 400 jaar oud zijn. Een haai die nu volwassen is, werd dus geboren voor de Tachtigjarige Oorlog eindigde. De soort groeit extreem langzaam, zo’n centimeter per jaar, en wordt pas geslachtsrijp rond zijn honderdste levensjaar.
5. Onmisbaar als toproofdier
Haaien reguleren als toproofdieren de populaties van de dieren waarop ze jagen. Verdwijnen haaien uit een gebied, dan groeien bepaalde vispopulaties ongecontroleerd, waardoor andere soorten verdwijnen en het ecosysteem destabiliseert. Dat effect is al waargenomen in gebieden waar haaien sterk zijn overbeviste: de gevolgen reiken ver en zijn moeilijk terug te draaien.
6. Ruiken bloed op grote afstand
Het reukvermogen van haaien is uitzonderlijk scherp. Ze kunnen bloed detecteren in een concentratie van één deel per miljoen, wat neerkomt op een druppel bloed in een groot zwembad. Een kwart van hun hersenen is gewijd aan reuk. Bij het zwemmen bewegen ze hun kop licht van links naar rechts om geuren in stereo op te pikken en zo de richting van een voedselbron te bepalen.
7. Voelen elektrische velden via ampullen van Lorenzini
Rondom hun snuit hebben haaien poriën die leiden naar de ampullen van Lorenzini, geleigevulde zakjes die elektrische velden oppikken. Elk levend dier produceert een zwak elektrisch veld door spier- en hartactiviteit. Haaien detecteren dat veld en kunnen daarmee prooien vinden die begraven liggen in het zand of stilliggen in het donker. Het is een zintuig waarvoor bij mensen geen equivalent bestaat.
8. Niet alle haaien moeten blijven zwemmen
De populaire mythe dat haaien altijd moeten zwemmen om niet te stikken klopt niet voor alle soorten. Die mythe geldt voor open-watersoorten zoals de grote witte haai en de makohaai, die water over hun kieuwen pompen door te zwemmen. Maar bodemhaaien zoals de zadel- en bamboehaai kunnen gewoon stilliggen op de zeebodem en actief water door hun kieuwen pompen zonder te bewegen.
9. Grote witte haai haalt 60 kilometer per uur
De grote witte haai is een van de snelste haaien ter wereld en haalt bij een aanval snelheden van rond de 60 kilometer per uur. Die snelheid combineert hij met een bijtkracht van meer dan een ton per vierkante centimeter. Bij het aanvallen van zeehonden schiet hij soms volledig uit het water omhoog, een techniek die breaching heet.
10. Verliezen tienduizenden tanden in hun leven
Haaien hebben meerdere rijen tanden achter elkaar. Zodra een tand uitvalt of slijt, schuift de rij erachter naar voren om die te vervangen, soms al binnen een paar dagen. In een heel leven verliest en vervangt een haai tot 30.000 tanden. Die tanden zijn niet vergroeid met de kaak maar zitten vast in het tandvlees, wat vervanging makkelijker maakt.
11. Sommige haaien eten alleen plankton
De drie grootste haaiensoorten, de walvishaai, de reuzenhaai en de grootbekhaai, zijn filtervoerders die leven van plankton en kleine organismen. Ze zwemmen met open mond door het water en filteren tonnen water per uur. De reuzenhaai is de op een na grootste vis ter wereld en is zo passief dat hij gewoon langzaam rondzwemt met open bek, zonder actief te jagen.
12. Drie verschillende manieren van voortplanting
Haaien planten zich voort op drie manieren. Sommige soorten, zoals de bamboehaai, leggen eieren in hoornachtige capsules die zeemansbeugels worden genoemd. Andere soorten zijn eierlevendbarend: de eieren komen uit in de buik van het vrouwtje en de jongen worden levend geboren. Een derde groep, waaronder de blauwe haai, is levendbarend met een echte placenta, vergelijkbaar met zoogdieren.
13. Hebben een hydrodynamisch lichaam
Het lichaam van een haai is een staaltje evolutionair ontwerp. De huid is bedekt met kleine tandachtige structuren, denticula, die werveling in het water verminderen en de weerstand verlagen. Die structuur is zo effectief dat zwempakken voor wedstrijdzwemmers er decennia lang op gebaseerd waren, totdat ze werden verboden wegens oneerlijk voordeel.
14. Rollen hun ogen naar achteren tijdens de aanval
Veel haaiensoorten rollen hun ogen naar achteren in de oogkas op het moment van de aanval, waardoor alleen het witte deel zichtbaar is. Dat beschermt het oog tegen de verweer van de prooi. Soorten zonder dat vermogen, zoals de grote witte haai, sluiten hun ogen vlak voor de beet of draaien ze naar achteren in hun schedel.
15. Jagen op de zwaksten in de kudde
Haaien zijn geen willekeurige jagers. Ze selecteren doorgaans de trage, zieke of gewonde dieren uit een groep, omdat die het makkelijkst te vangen zijn en het minste risico bieden. Dat gedrag houdt vispopulaties gezond: de sterkste en fitteste dieren overleven en planten zich voort. Haaien functioneren daarmee als een natuurlijk kwaliteitsfilter.
16. Komen voor van koraalrif tot diepzee
Haaien zijn aanwezig in vrijwel elk oceaanhabitat. Van ondiepe tropische riffen tot de diepste donkere trenches, van de ijskoude poolzeeën tot warme tropische kustzeeën. De stierhaai gaat nog verder: hij is een van de weinige haaien die zoetwatergebieden in kan zwemmen en is aangetroffen honderden kilometers stroomopwaarts in rivieren zoals de Amazone en de Mississippi.
17. Worden massaal gedood voor hun vinnen
Elk jaar worden naar schatting 100 miljoen haaien gedood, veel van hen voor de haaienvinnenhandel ten behoeve van haaienvinnensoep in Azië. Een vin kan honderden euro’s opleveren. Vaak worden de vinnen afgesneden en wordt de haai levend teruggegooid in zee, waar hij zinkt en sterft. Omdat haaien langzaam groeien en weinig jongen produceren, herstellen populaties maar moeizaam.
18. Hebben een flexibel dieet
De meeste haaien zijn opportunistische jagers die eten wat er beschikbaar is: vis, inktvissen, schaaldieren, zeehonden en zeevogels. Grote soorten als de tijgerhaai staan bekend om hun vrijwel ongediscrimineerde eetgedrag en zijn aangetroffen met nummerplaten, autobanden en kledingstukken in hun maag. Die flexibiliteit is een van de redenen waarom haaien zo’n lange evolutionaire geschiedenis hebben.