Zijn felblauwe petje, gele borst en acrobatische kunsten maken de pimpelmees tot een graag geziene gast aan de vetbol en de nestkast. Tijd om een aantal weetjes te leren over deze veelvoorkomende tuinvogel.
1. Herkenbaar aan zijn blauwe petje en masker
De pimpelmees heeft een hemelsblauw petje, witte wangen met een smalle zwarte oogstreep die als een masker werkt, een citroengele borst en mosgroene rug. Mannetjes en vrouwtjes lijken sterk op elkaar, al is het blauw van het mannetje vaak iets intenser.
In het voorjaar is de kleur van het mannetje op zijn felst. Jonge vogels zijn valer met een gelige wang in plaats van wit, waardoor ze duidelijk te onderscheiden zijn van volwassen dieren.
2. Kleiner dan de koolmees maar net zo brutaal
De pimpelmees wordt slechts 11 tot 12 centimeter lang en weegt gemiddeld 11 gram, waarmee hij een stuk kleiner is dan zijn neef de koolmees. Wat hem aan formaat ontbreekt, compenseert hij in brutaliteit. Bij voedertafels kunnen pimpelmezen soms dominant gedrag vertonen en andere vogels wegjagen. Ook grotere soorten krijgen het soms voor hun kiezen van dit kleine vogeltje dat zijn plek aan de vetbol niet zomaar afstaat.
3. Hangt ondersteboven om te eten
De pimpelmees is een acrobaat van formaat. Hij hangt vaak ondersteboven aan dunne twijgjes, vetbollen of pindanetjes om bij insecten, zaden of noten te komen. Die techniek stelt hem in staat voedsel te bereiken dat voor andere vogels onbereikbaar is. Bovendien neemt hij zijn eten bij voorkeur mee naar een veilige, beschutte plek om het daar rustig op te eten, ver weg van concurrenten.
4. Leerde melkflessen openpieken en leerde dat door aan anderen
In de jaren twintig van de vorige eeuw leerden pimpelmezen in Engeland de aluminiumfolie van melkflessen open te pieken om bij het romige laagje bovenaan te komen. Die gewoonte verspreidde zich razendsnel onder pimpelmezen, waarschijnlijk doordat jonge vogels het afkeken van hun ouders. Het gedrag werd gekopieerd door koolmezen, eksters, merels en spreeuwen.
Het is een van de vroegste gedocumenteerde voorbeelden van culturele verspreiding van een aangeleerde vaardigheid bij wilde vogels.
5. Ziet ultraviolet licht en kiest daarop een partner
Pimpelmezen kunnen ultraviolet licht waarnemen. De blauwe veertjes bovenop de kop van pimpelmannetjes reflecteren veel UV-licht. Hoe hoger de reflectie, des te aantrekkelijker de pimpelman is voor de vrouwtjes. Nederlandse onderzoekers van de Rijksuniversiteit Groningen smeerden UV-blokkers uit zonnebrandcrème op de petjes van mannetjes tijdens het broedseizoen. Die mannetjes werden direct minder aantrekkelijk voor vrouwtjes, ook al zag het petje er voor het menselijk oog precies hetzelfde uit.
6. Legt tot 14 eieren per legsel
Een vrouwtje kan wel 7 tot 14, soms zelfs meer, kleine witachtige eitjes met roodbruine vlekjes leggen. Dat is uitzonderlijk veel voor een vogel van dit formaat. De broedduur bedraagt 13 tot 15 dagen en de jongen zitten 15 tot 23 dagen op het nest. Als ze zijn uitgevlogen, worden ze nog zo’n 2 tot 3 weken door de ouders gevoerd. Het grote legsel is een overlevingsstrategie: van al die jongen haalt slechts een deel het eerste jaar.
7. Broedt het liefst in een nestkast met kleine opening
Pimpelmezen zijn holenbroeders met een duidelijke voorkeur voor nestkasten met een relatief kleine invliegopening van ongeveer 26 tot 28 millimeter diameter. Dit helpt om grotere concurrenten zoals de koolmees en roofdieren buiten te houden. Ze bekleden het nest met mos, gras, dierenhaar en veren. Wie een nestkast in zijn tuin hangt met de juiste opening, vergroot de kans op een broedend pimpelmeespaar aanzienlijk.
8. Alarmeert als eerste bij gevaar
De pimpelmees is altijd alert en alarmeert vaak als eerste bij aanwezigheid van katten of roofvogels. Andere tuinvogels reageren direct op dat alarm en vluchten weg, ook al hebben ze de dreiging zelf nog niet gezien. De pimpelmees fungeert daarmee als een soort waakhond van de tuin.
Die functie werkt beide kanten op: als andere vogels al op de vlucht zijn, weet de pimpelmees dat er gevaar is nog voor hij het zelf heeft gedetecteerd.
9. Gevoelig voor klimaatverandering
De pimpelmees is gevoelig voor het vroeger oplopen van de temperatuur in het voorjaar. Hierdoor valt de piek van de broedcyclus niet meer gelijk met de piek in de voedselbeschikbaarheid. De rupsen waar de jongen van leven komen eerder tevoorschijn, maar de pimpelmees past zijn broedtijd niet snel genoeg aan. Die mismatch leidt tot hogere sterfte onder kuikens, een probleem dat onderzoekers al decennia lang volgen in langlopende populatiestudies.
10. In 2025 een ongekende invasie in Nederland
In het najaar van 2025 werden ongekende aantallen pimpelmezen gezien in Nederland, met name in het kustgebied. Zulke invasies komen eens in de zoveel jaar voor als de voedselvoorraad in Scandinavië tegenvalt en grote groepen pimpelmezen zuidwaarts trekken op zoek naar betere omstandigheden. Het aantal broedparen in Nederland wordt in normale jaren geschat op 250.000 tot 400.000, met een lichte stijging in de periode 2000 tot 2020.